Trong suốt thế kỷ 18, thời Sài Gòn thuộc Gia Định phủ (1698-1802) thì địa bàn thành phố Hồ Chí Minh ngày nay gồm địa phận hai tổng Bình Dương và Tân Long của huyện Tân Bình, (thuộc Dinh Phiến Trấn) và trên một nửa địa phận tổng Bình An (tức huyện Thủ Đức) của huyện Phước Long thuộc Dinh Trấn Biên.

Năm 1795, Le Brun vẽ bản đồ vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn có ghi vị trí thành Bát Quái, các phố thị Minh Hương, Bến Nghé rồi đặt tên chung là Thành phố Sài Gòn. Có thể hình dung tổng quát vào cuối thời Gia Định phủ, địa bàn Thành Phố (ngày nay) được phân biệt bởi hai vùng với hai bộ mặt khác nhau: vùng chợ nằm trong vòng “cổ lũy” và vùng quê đất rộng, thưa dân thuộc các tổng Bình Dương, Tân Long, Bình An.

Năm 1698, phủ Gia Định được thành lập với hai huyện đầu tiên Tân Bình và Phước Long, thì Sài Gòn – Bến Nghé thuộc huyện Tân Bình nơi đất rộng người thưa. Công cuộc di dân từ miền Trung, miền Bắc vào lập nghiệp ở Sài Gòn và phía Nam được khuyến khích và mở rộng. Dân số phủ Gia Định tăng nhanh và tập trung nhiều ở vùng đất Sài Gòn.

Việc dựng các đồn binh, dinh trấn, đắp Lũy Hoa Phong (1700-1731), Lũy Bán Bích (1772) tạo ra một khu vực rộng lớn tập trung cư dân. Các khu phố thị đông dân được hình thành ở vùng Bến Nghé (quận I ngày nay) và Sài Gòn (Chợ Lớn ngày nay). Thợ thủ công, thương nhân các nơi kéo về ngày càng đông. Người Hoa ở phương Bắc tiếp tục xin tị nạn trên đất Sài Gòn.

Năm 1778, do ảnh hưởng cuộc chiến Tây Sơn – Chúa Nguyễn, hàng ngàn người Hoa định cư ở Cù Lao phố (Biên Hòa), kéo về phố thị Sài Gòn (Chợ Lớn nay) lập ra phố thị người Hoa dọc theo kênh Tàu Hủ, khiến nơi đây trở thành nơi buôn bán sầm uất.

Khi cuộc chiến với Tây Sơn chấm dứt trên đất Gia Định, để xây thành Bát Quái (1790), lập Gia Định kinh triều đình thời Nguyễn Ánh phải huy động tới 30.000 dân phu. Như vậy đến cuối thế kỷ 18 cư dân Sài Gòn – Bến Nghé đã khá đông đúc, có thể đến hàng chục vạn người.

SAIGONTV sưu tầm.